Schuldgevoel: waarom voel ik me altijd schuldig?

Misschien herken je het dat je eindelijk een keer nee zegt en vrijwel direct begint te twijfelen. Was ik niet te hard? Had ik het anders moeten zeggen? Stel ik me aan? Had ik toch gewoon moeten helpen?

Voor je het weet ben je niet meer bezig met de grens die je wilde stellen, maar met de vraag wat jouw keuze met de ander doet. Je voelt de behoefte om uit te leggen waarom je iets hebt gezegd, wilt controleren of het nog goed zit of besluit uiteindelijk toch maar toe te geven.

We noemen dat schuldgevoel, maar schuldgevoel betekent lang niet altijd dat je daadwerkelijk iets verkeerd hebt gedaan.

Soms voel je je schuldig omdat je iets doet wat je lange tijd niet gewend bent geweest: rekening houden met jezelf.

Waarom heb ik altijd schuldgevoel?

Schuldgevoel heeft op zichzelf een belangrijke functie. Wanneer je iemand bewust pijn doet, iets doet wat niet overeenkomt met je eigen waarden of verantwoordelijkheid moet nemen voor een fout, helpt schuldgevoel je om naar je gedrag te kijken en eventueel iets te herstellen.

Er bestaat alleen ook een ander soort schuldgevoel. Je hebt niets verkeerd gedaan en toch voelt het alsof dat wel zo is.

Je zegt nee tegen iets waar je eigenlijk geen ruimte voor hebt en voelt je schuldig. Je kiest voor rust terwijl iemand anders iets van je verwacht en voelt je schuldig. Je stopt met het oplossen van andermans problemen en opnieuw verschijnt dat ongemakkelijke gevoel.

Vooral wanneer je lange tijd gewend bent geweest om rekening te houden met anderen, kan voor jezelf kiezen verrassend onveilig voelen.

Misschien leerde je al jong om goed te kijken naar wat andere mensen nodig hadden. Je voelde de sfeer aan, probeerde conflicten te voorkomen, wilde niemand teleurstellen of ontdekte dat het thuis rustiger bleef wanneer jij je aanpaste.

Niemand hoeft je letterlijk te hebben verteld dat jij verantwoordelijk bent voor anderen om die overtuiging toch mee te nemen.

Een kind trekt zijn eigen conclusies uit wat het meemaakt. Wanneer aanpassen, helpen of sterk zijn ervoor zorgt dat er minder spanning ontstaat of de verbinding behouden blijft, kan je systeem dat gedrag gaan koppelen aan veiligheid.

Jaren later ben je volwassen, maar die oude verbinding kan nog steeds bestaan.

Als je schuldgevoel hebt geleerd voordat je begreep wat je verkeerd deed

Als ik terugkijk, wist ik vaak niet eens wat ik verkeerd had gedaan. Dat hoorde ik pas achteraf. Dan kwam er een hele opsomming van wat ik allemaal verkeerd zou hebben gedaan.

Het bleef alleen niet bij mijn gedrag. Het werd zo gebracht dat ik me uiteindelijk diep schaamde voor mezelf. Tegen de tijd dat zo'n gesprek voorbij was, wilde ik het liefst onder een steen kruipen. Ik kon me op zulke momenten zo waardeloos voelen dat ik mezelf het leven nauwelijks nog waard vond.

En daarna verdween de verbinding.

Er werd niet meer met mij gepraat en vervolgens was het aan mij om die verbinding weer terug te krijgen. Ik moest smeken of er weer tegen mij gesproken kon worden.

Zelfs toen ik al op mezelf woonde, bleef dat patroon bestaan. Als ik voor een dichte deur kwam te staan, wist ik bijna automatisch dat één poging niet genoeg zou zijn. Het waren er standaard drie of meer voordat ik uiteindelijk weer werd binnengelaten.

Als je dat vaak genoeg meemaakt, leer je iets wat veel verder gaat dan alleen schuldgevoel.

Je leert niet: ik heb iets gedaan wat niet goed was, we praten daarover en daarna kunnen we het herstellen.

Je leert dat een fout kan betekenen dat de verbinding verdwijnt en dat jij degene bent die ervoor moet zorgen dat die verbinding terugkomt.

En misschien nog belangrijker: je leert niet alleen denken dat je iets verkeerd hebt gedaan. Je kunt langzaam gaan geloven dat er iets verkeerd is aan jou.

Daar ligt voor mij inmiddels een belangrijk verschil tussen schuld en schaamte.

Bij schuld denk je: ik heb iets verkeerd gedaan.

Bij schaamte wordt het: ik bén verkeerd.

Wanneer je dat onderscheid als kind niet hebt kunnen maken, kan het heel logisch worden dat je later bij spanning of conflicten onmiddellijk bij jezelf gaat zoeken.

Wat heb ik gedaan? Wat heb ik verkeerd gezegd? Hoe kan ik dit herstellen? Wat moet ik doen zodat het weer goed is?

Niet noodzakelijk omdat jij schuldig bent, maar omdat je ooit hebt geleerd dat verbinding iets was wat je kon verliezen.

Hoe ontstaat schuldgevoel?

Schuldgevoel ontstaat daarom niet alleen door iets wat je hebt gedaan. Het kan ook voortkomen uit wat je hebt geleerd over liefde, verantwoordelijkheid en verbinding.

Wanneer jij jarenlang degene bent geweest die helpt, oplost, rekening houdt, de vrede bewaart of verantwoordelijkheid overneemt, wordt die manier van leven vertrouwd.

Ons brein kiest niet automatisch voor wat ons gelukkig maakt. Het probeert ons in de eerste plaats veilig te houden en gebruikt daarvoor eerdere ervaringen.

Daarom kan verandering zo tegenstrijdig voelen.

Je begint eindelijk grenzen te stellen en verwacht dat dat bevrijdend zal zijn, maar in plaats daarvan voel je onrust. Je besluit iets niet meer voor iemand op te lossen en blijft er vervolgens uren over nadenken. Je kiest voor jezelf en vraagt je af of je egoïstisch bent geworden.

Dat betekent niet automatisch dat je een verkeerde keuze hebt gemaakt.

Het kan ook betekenen dat je iets anders doet dan je systeem gewend is.

Hoe voelt schuldgevoel?

Schuldgevoel speelt zich niet alleen af in je gedachten. Je kunt het ook duidelijk in je lichaam ervaren.

Misschien voel je spanning in je buik of borst, blijf je een gesprek eindeloos terughalen of krijg je een enorme behoefte om alsnog contact op te nemen. Je wilt uitleggen waarom je iets hebt gezegd, je woorden verzachten of alsnog doen wat je eigenlijk niet wilde doen.

Voor iemand die heeft geleerd dat een conflict kan leiden tot het verlies van verbinding, kan de stilte van een ander ontzettend veel oproepen.

Dan reageer je niet alleen op wat er vandaag gebeurt. Je lichaam kan tegelijkertijd reageren op iets wat het al veel langer kent.

Daar ontstaat gemakkelijk een patroon.

Je stelt een grens en voelt spanning. Om van die spanning af te komen trek je de grens weer in, biedt uitgebreid je excuses aan of neemt alsnog de verantwoordelijkheid over. Het schuldgevoel neemt af en je voelt tijdelijk opluchting.

Daarmee kan je systeem onbedoeld iets leren: teruggaan naar het oude gedrag zorgt ervoor dat de spanning verdwijnt.

De volgende keer dat je een grens wilt stellen, kan hetzelfde schuldgevoel daarom opnieuw verschijnen.

Wat doet schuldgevoel met je?

Wanneer je voortdurend schuldgevoel ervaart over de emoties of verwachtingen van anderen, kan er langzaam iets verschuiven in de manier waarop je keuzes maakt.

Je vraagt jezelf steeds minder vaak wat jij nodig hebt en steeds vaker wat jouw keuze met iemand anders zal doen.

Natuurlijk hoort rekening houden met andere mensen bij gezonde relaties. We leven niet alleen en onze keuzes hebben soms gevolgen voor anderen.

Er zit alleen een groot verschil tussen rekening houden met iemand en jezelf verantwoordelijk maken voor zijn of haar gevoelens.

Dat onderscheid kan ontzettend moeilijk zijn wanneer je lang gewend bent geweest om te dragen.

Je kunt zelfs zijn gaan geloven dat zorgen voor iemand betekent dat je zijn problemen moet oplossen. Dat liefde betekent dat je altijd beschikbaar moet zijn. Dat een goede partner, ouder, dochter, zoon of vriend ervoor zorgt dat de ander zich goed voelt.

Maar wanneer jij voortdurend voorkomt dat iemand anders zijn eigen verantwoordelijkheid hoeft te dragen, raak je niet alleen zelf uitgeput. Je ontneemt die ander mogelijk ook de mogelijkheid om zelf te leren omgaan met moeilijke situaties, teleurstelling en verantwoordelijkheid.

Wat zegt schuldgevoel?

Ik ben schuldgevoel daarom anders gaan bekijken.

In plaats van onmiddellijk te denken dat het gevoel bewijst dat ik iets verkeerd heb gedaan, vind ik tegenwoordig een andere vraag veel belangrijker:

Heb ik werkelijk iets gedaan wat niet overeenkomt met mijn waarden, of voelt deze keuze verkeerd omdat ik iets doe wat nieuw voor mij is?

Wanneer je iemand bewust hebt gekwetst, hebt gelogen of iets hebt gedaan waarvoor jij daadwerkelijk verantwoordelijk bent, dan mag je daar natuurlijk naar kijken. Verantwoordelijkheid nemen voor je eigen gedrag is gezond.

Dat is alleen iets heel anders dan jezelf overal verantwoordelijk voor voelen.

Wanneer iemand teleurgesteld is omdat jij nee zegt, betekent zijn teleurstelling niet automatisch dat jouw nee verkeerd was.

Wanneer iemand boos wordt omdat jij stopt met iets voor hem op te lossen, betekent zijn boosheid niet automatisch dat jij het alsnog moet oplossen.

Wanneer iemand afstand neemt omdat jij een grens stelt, betekent die afstand niet automatisch dat jij degene bent die de verbinding moet herstellen.

En wanneer iemand moeite heeft met jouw grenzen, betekent dat niet automatisch dat jouw grenzen verkeerd zijn.

Dat onderscheid heeft voor mij veel veranderd.

Hoe kun je schuldgevoel loslaten?

Schuldgevoel loslaten betekent niet dat je moet proberen het gevoel zo snel mogelijk weg te krijgen.

Misschien zit juist daar een belangrijk deel van de verandering.

Wanneer je gewend bent om schuldgevoel onmiddellijk op te lossen door terug te krabbelen, uit te leggen, te pleasen, te smeken of alsnog verantwoordelijkheid over te nemen, kun je langzaam leren om het gevoel een tijdje te verdragen zonder er meteen naar te handelen.

Je kunt merken dat je onrustig bent zonder onmiddellijk die app te sturen. Je kunt voelen dat iemand teleurgesteld is zonder zijn teleurstelling voor hem op te lossen. Je kunt twijfelen aan je grens zonder hem meteen weer weg te halen.

Dat kan in het begin allesbehalve bevrijdend voelen.

Juist wanneer je altijd hebt geleerd dat jij degene bent die de verbinding moet herstellen, kan niets doen ontzettend onnatuurlijk voelen.

Op zo'n moment helpt één vraag mij meer dan honderd gedachten:

Van wie is deze verantwoordelijkheid eigenlijk?

Soms ontdek je dan dat je jarenlang dingen hebt gedragen die nooit volledig van jou waren.

Hoe leef je met schuldgevoel?

Misschien is het doel uiteindelijk niet dat je nooit meer schuldgevoel ervaart.

Misschien gaat het erom dat schuldgevoel niet langer automatisch bepaalt wat je doet.

Je kunt een grens stellen terwijl dat nog ongemakkelijk voelt. Je kunt nee zeggen terwijl een deel van jou liever toegeeft. Je kunt iemand teleurgesteld laten zijn zonder daaruit onmiddellijk te concluderen dat jij een slecht mens bent.

Dat maakt je niet hard en het betekent ook niet dat andere mensen je niets meer kunnen schelen.

Het betekent dat je langzaam leert dat liefde en verantwoordelijkheid niet hetzelfde zijn.

Je mag iemand helpen zonder zijn leven over te nemen. Je mag van iemand houden zonder zijn emoties voor hem te dragen. Je mag rekening houden met anderen zonder jezelf iedere keer als laatste op de lijst te zetten.

Misschien wordt schuldgevoel daarom soms juist sterker wanneer je begint te veranderen.

Niet omdat je verder van jezelf verwijderd raakt, maar omdat je stopt met automatisch doen wat ooit nodig was om verbinding te behouden.

Voor mij werd uiteindelijk een andere vraag veel belangrijker dan alleen: hoe laat ik mijn schuldgevoel los?

Wie ben ik wanneer ik niet langer iedere keuze hoef te maken vanuit de angst dat ik de verbinding met een ander verlies?

‍